عقول مردم در قوت ادراك و ضعف آن مختلف است ، رعايت آن را نيز كرده ، از هر عقلى به مقدار توانايى دركش و طاقت تحملش تكليف خواسته و عامه مردم را به آنچه كه از خواص مىخواهد تكليف نمىكند ، و از خواص هم - كه نيكان و ابرار خلقند - آنچه را كه از مقربين مىخواهد طلب نمىكند ، و آن طور كه مخلصين را سوق مىدهد ، مستضعفين را نمىدهد . اين در اعتقاد . و اما در عمل ، انسان را به اعمالى دعوت كرده كه خير او در زندگى اجتماعى و فردىاش و سعادت دنيا و آخرتش را تامين مىكند ، چون قابل انكار نيست كه سعادت بشر با هر عملى چه نيك و چه بد تامين نمىشود ، هم چنان كه در هر موجودى غير انسانى نيز چنين است ، و خداى تعالى بشر را به نيرويى كه بتواند آن عمل را بجا بياورد مجهز فرموده ، پس عملى كه وضعش چنين است هرگز حرج و طاقتفرسا نيست . پس در دين خدا به هيچ عمل و اعتقاد طاقتفرسا تكليف نشده ، يعنى هيچ حكمى حرجى ناشى از مصلحتى حرجى تشريع نشده ، و همين خود منتى است كه خداى سبحان بر بندگان خود نهاده ، و در آيه مورد بحث با تذكر دادن آن دلهاى بشر را به سوى اوصاف مؤمنين تشويق نموده است . آيه شريفه * ( « وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها » ) * دلالت بر اين معنا و بيش از اين مىكند چون علاوه بر اينكه تشريع احكام حرجى - از قبيل رهبانيت ، و قربانى كردن اولاد - را نفى كرده ، تكليفى را هم كه در اصل حرجى نيست ولى در خصوص موردى حرجى شده - مانند ايستاده نماز خواندن براى مريض - را نيز نفى كرده ، با اينكه امتنان خدا با نفى قسم اولى به تنهايى تمام بود . دليل بر اينكه اين گونه تكاليف را هم نفى كرده اين است كه نفى تكليف متعلق به نفس شده ، و نفس هم نكره در سياق نفى است ، و افاده عموم مىكند ، در نتيجه هر نفسى در هر حادثه اى كه فرض شود مكلف نيست ، مگر به قدر وسعش ، و به هيچ تكليف حرجى مكلف نيست ، نه تكليفى كه در اصل حرجى باشد ، و نه تكليفى كه در مورد خاصى حرجى شده . اين معنا نيز روشن شد كه آيه شريفه مراتب مختلف اعتقاد را كه در اثر اختلاف درجه عقول مختلف مىشود همه را امضاء كرده و در اين مرحله نيز حرج را به هر دو قسمش رفع نموده . * ( « وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ » ) * - در اين جمله مؤمنين را دلخوش مىكند به اينكه عملشان ضايع نمىشود و اجرشان هدر نمىرود ، و منظور از گويايى كتاب اين است